VINAGRI News - Giá gạo tại Nhật Bản đã tăng hơn gấp đôi kể từ năm 2024, trở thành yếu tố nhạy cảm cả về kinh tế lẫn chính trị. Việc Thủ tướng Sanae Takaichi tiếp tục ủng hộ chính sách cắt giảm diện tích trồng lúa đang làm gia tăng áp lực lạm phát, đe dọa an ninh lương thực và có thể gây tổn hại nghiêm trọng đến triển vọng bầu cử của Đảng Dân chủ Tự do (LDP) cầm quyền.
Tóm lược:
> Giá gạo tại Nhật Bản đã tăng hơn gấp đôi kể từ năm 2024, gây áp lực kinh tế và chính trị nghiêm trọng.
> Thủ tướng Sanae Takaichi tiếp tục ủng hộ chính sách cắt giảm diện tích trồng lúa dù cam kết chống lạm phát.
> Hệ thống “gentan” bảo vệ lợi ích nông dân và hợp tác xã nhưng làm suy yếu an ninh lương thực và gây thiệt hại cho người tiêu dùng.
> Lực lượng nông dân già hóa khiến chi phí chính trị ngày càng tăng đối với LDP.
> Biến đổi khí hậu có thể khiến rủi ro giá gạo và bất ổn chính trị tiếp tục leo thang trong thời gian tới.
Thủ tướng Nhật Bản Sanae Takaichi đã khởi đầu nhiệm kỳ bằng hàng loạt hoạt động dồn dập sau khi vận động tranh cử với cam kết kiểm soát lạm phát leo thang. Tuy nhiên, quyết định ủng hộ chính sách cắt giảm diện tích trồng lúa - trong bối cảnh giá gạo đã tăng hơn gấp đôi kể từ năm 2024 - đang phơi bày sự rối loạn trong cỗ máy kinh tế và chính trị của Nhật Bản. Điều này tích tụ nguy cơ lớn đối với Đảng Dân chủ Tự do (LDP) cầm quyền và nhà lãnh đạo năng động của đảng trước thềm cuộc bầu cử sớm dự kiến diễn ra vào tháng tới.
Tầm quan trọng của gạo tại Nhật Bản vượt xa vai trò của một loại cây trồng thông thường. Từ “gohan”, nghĩa là cơm chín, đồng thời cũng được dùng để chỉ “bữa ăn”. Giá gạo tăng vọt đã giáng một đòn mạnh về mặt bầu cử trong tháng 7, khiến Thủ tướng tiền nhiệm Shigeru Ishiba của LDP phải từ chức, dù đảng này đã nắm quyền phần lớn thời gian kể từ thập niên 1950.
Trong 12 tháng tính đến tháng 5/2025, thời điểm chính phủ bắt đầu bán gạo dự trữ khẩn cấp trực tiếp cho các nhà bán lẻ nhằm hạ nhiệt giá, giá một bao gạo 5 kg đã tăng gấp đôi, vượt 4.000 yen (25,3 USD). Nguyên nhân là do thiếu hụt nguồn cung, xuất phát từ sự kết hợp giữa chỉ tiêu sản xuất thấp kéo dài và các mùa hè nóng hơn, khiến ruộng lúa bị ảnh hưởng nghiêm trọng và mở rộng phạm vi sinh sống tự nhiên của các loài bọ xít ăn lúa. Làn sóng phẫn nộ của cử tri trước giá gạo cao đã góp phần chấm dứt nhiệm kỳ của ông Ishiba và mở đường cho bà Takaichi trở thành lãnh đạo mới của LDP cũng như nữ Thủ tướng đầu tiên của Nhật Bản vào tháng 10.
Giá gạo tại Nhật Bản đạt mức cao kỷ lục dưới thời Thủ tướng Takaichi.
Xét những gì đã xảy ra với ông Ishiba, có vẻ khó hiểu khi một Thủ tướng theo đuổi lập trường chống lạm phát như bà Takaichi lại nhanh chóng tăng cường một chính sách khuyến khích nông dân trồng ít lúa hơn. Cụ thể, bà đã đảo ngược chiến dịch kiềm chế giá do ông Ishiba khởi xướng, vốn nâng chỉ tiêu sản xuất mà nông dân dựa vào để lập kế hoạch gieo trồng. Bộ trưởng Nông nghiệp mới của bà, ông Norikazu Suzuki, thậm chí còn đặt mục tiêu sản xuất lúa năm nay thấp hơn năm 2025 - một động thái mang tính lạm phát rõ rệt.
Lập trường tưởng chừng nghịch lý của Thủ tướng mới phản ánh sự liên kết lợi ích ba bên trong việc duy trì giá cao, bao gồm nông dân quy mô nhỏ, hệ thống hợp tác xã nông nghiệp quyền lực và chính LDP. Trong nhiều thập kỷ, cơ chế này mang lại lợi ích cho cả ba phía: nông dân hưởng chính sách ưu đãi và lợi nhuận cao hơn, hợp tác xã được củng cố vai trò, còn LDP có thể dựa vào một khối cử tri được tổ chức chặt chẽ. Tuy nhiên, nền tảng này hiện đang già hóa và thu hẹp, với số nông dân trồng lúa trên toàn quốc chỉ còn khoảng 500.000 người. Trong khi đó, giá gạo đã tăng lên mức mà đại bộ phận người dân không còn chịu đựng được, cho thấy nền kinh tế chính trị của gạo tại Nhật Bản đang đảo chiều, dù chính sách của bà Takaichi vẫn đi theo hướng ngược lại.
Nguồn gốc của hệ thống cắt giảm diện tích trồng lúa “gentan” - mà bà Takaichi thực chất đang tái khẳng định - bắt nguồn từ cải cách nông nghiệp năm 1947 dưới thời chính quyền chiếm đóng hậu chiến do Tướng Douglas MacArthur của Mỹ điều hành. Lo ngại ảnh hưởng của chủ nghĩa cộng sản, chính quyền khi đó đã ủng hộ việc chuyển đất từ địa chủ Nhật Bản sang tay nông dân canh tác thuê. Bước đi khôn khéo này đã biến những nông dân nghèo thành các chủ đất bảo thủ trung thành, với các hợp tác xã nông nghiệp dần hình thành một cỗ máy chính trị quyền lực tồn tại cho đến ngày nay.
Sản lượng lúa gạo của Nhật Bản đã giảm đều đặn kể từ những năm 1960
Bắt đầu từ thập niên 1970, dưới các chính sách do LDP đưa ra, chính phủ trả tiền cho nông dân để trồng cây khác thay vì “gạo ăn” bán lẻ, qua đó giảm nguồn cung và đẩy giá lên cao. Phần lớn những người trồng lúa này chỉ canh tác bán thời gian và gửi thu nhập của họ vào ngân hàng thuộc hệ thống hợp tác xã. Ngân hàng này đầu tư và phân phối lợi nhuận trở lại cho nông dân, những người sau đó bỏ phiếu cho các ứng cử viên do hợp tác xã đề cử, thường là các chính trị gia của LDP. Sức nặng chính trị của hệ thống này được duy trì một phần nhờ các thành viên tập trung tại các khu vực bầu cử đơn vị, nơi tỷ lệ đi bầu cao của nông dân có thể quyết định kết quả bầu cử Quốc hội Nhật Bản.
Do đó, các nhà lập pháp rất nhạy cảm trước yêu cầu của Tập đoàn JA (JA Group), tổ chức hợp tác xã nông nghiệp toàn quốc, với mảng kinh doanh bán vật tư nông nghiệp cho các thành viên địa phương và đóng vai trò đầu mối thu mua nông sản. Công ty bảo hiểm JA Kyosai của tập đoàn này cũng cung cấp các sản phẩm bảo hiểm cây trồng và nhân thọ cho nông dân, những người đang gửi khoảng 57.000 tỷ yen (361 tỷ USD) tại Ngân hàng Norinchukin - một trong những nhà đầu tư tổ chức lớn nhất Nhật Bản, quản lý danh mục đầu tư trị giá khoảng 44.000 tỷ yen.
Sức mạnh tài chính này phản ánh một thay đổi âm thầm kể từ thời hậu chiến: hiện nay, phần lớn thành viên hợp tác xã có công việc được trả lương tốt ở các lĩnh vực khác và chỉ trồng trọt bán thời gian trên những thửa ruộng nhỏ. Tuy nhiên, công sức bỏ ra chỉ có ý nghĩa kinh tế nếu giá gạo đủ cao để tạo biên lợi nhuận đáng kể, lý giải vì sao hệ thống gentan vẫn tồn tại cho đến ngày nay.
Đây là một hệ thống gây tổn hại nghiêm trọng về kinh tế. Bằng cách khuyến khích nông dân bán thời gian giữ lại ruộng lúa, các khoản trợ cấp gentan ngăn cản việc mua bán và tích tụ đất đai vào tay các mô hình sản xuất quy mô lớn - những đơn vị có thể hoạt động hiệu quả mà không cần biên lợi nhuận bị thổi phồng. Nếu được tích tụ, lượng gạo dư thừa có thể được xuất khẩu hoặc, trong trường hợp khẩn cấp, điều tiết trở lại thị trường trong nước.
Thay vào đó, hệ thống gentan khiến LDP bị ràng buộc chặt chẽ với hệ thống hợp tác xã quốc gia, đồng thời làm suy yếu an ninh lương thực của Nhật Bản do khuyến khích sản xuất thấp. Chính sách này mang lại lợi ích vượt trội cho một nhóm chiếm chưa đến 1% dân số, trong khi áp đặt gánh nặng kép lên các hộ gia đình Nhật Bản: vừa phải trả giá gạo cao tại quầy thanh toán, vừa phải đóng thêm thuế để tài trợ cho các khoản chi gentan.
Chi phí gạo tăng cao “vượt mặt” lạm phát chính ở Nhật Bản
Chi phí chính trị của chính sách này cũng ngày càng gia tăng. Lực lượng nông dân đang già hóa và thu hẹp, nhiều người nghỉ hưu mà không có người thay thế, tiếp tục làm giảm sản lượng và đẩy giá lên cao. Ông Kazuhito Yamashita, Giám đốc nghiên cứu tại Viện Nghiên cứu Toàn cầu Canon và là người chỉ trích gentan lâu năm, cho rằng ngay cả các đối thủ của LDP cũng ngại đối đầu với JA vì sợ bị xem là tàn nhẫn. Nhận thức của cử tri về nghề trồng lúa vẫn dựa trên những khó khăn của giai đoạn trước thập niên 1960. Ông nói thêm rằng đảng lớn duy nhất phản đối hệ thống hiện tại - Đảng Đổi mới Nhật Bản tại Osaka - đã hoàn toàn im lặng về vấn đề này kể từ khi tham gia liên minh cầm quyền mới với LDP vào tháng 10: “Hy vọng cuối cùng của tôi đã biến mất. Thật tệ, nhưng đó là thực tế chính trị.”
Bà Takaichi dường như cũng nhận thức được nguy cơ bầu cử khi tiếp tục các chính sách đẩy giá lên cao. Trong gói kích thích được thông qua vào tháng 12, bà đã đưa ra phiếu mua gạo trị giá 3.000 yen/người. Tuy nhiên, số tiền này thậm chí không đủ mua một bao gạo, khi giá trung bình tiếp tục tăng kể từ khi bà nhậm chức và đạt mức kỷ lục mới là 4.416 yen trong tháng này. Do các phiếu này buộc phải chi tiêu cho gạo, chúng có nguy cơ giữ giá ở mức cao thay vì mang lại hỗ trợ thực sự. Nghiêm trọng hơn, việc in và phân phối phiếu khiến chính quyền địa phương phải chi ngân sách, dẫn đến việc một số thị trưởng tại các thành phố lớn từ chối triển khai chương trình.
Tóm lại, bà Takaichi và LDP dường như vẫn đang xử lý vấn đề như thể nó sẽ tự biến mất. Nhưng khi biến đổi khí hậu tiếp tục làm gia tăng nắng nóng mùa hè tại Nhật Bản, chỉ còn là vấn đề thời gian trước khi một vụ mùa lúa gạo kém nữa xảy ra, kéo theo một vòng xoáy lạm phát mới cho các hộ gia đình và một cuộc khủng hoảng chính trị đối với nữ Thủ tướng mới của Nhật Bản.
NPK/ Vinagri News (Reuters)
No comments:
Post a Comment