VINAGRI News - Xuất khẩu gạo của Pakistan đã lao dốc gần 50% trong nửa đầu năm tài khóa 2025 - 2026, phản ánh một cuộc khủng hoảng mang tính hệ thống chứ không phải chu kỳ. Việc tiếp tục dựa vào các khoản hoàn thuế và trợ cấp xuất khẩu theo chương trình DLTL không những không cứu được ngành gạo Basmati - mặt hàng nông sản chỉ dẫn địa lý chủ lực - mà còn làm trầm trọng thêm méo mó thị trường, gây lạm phát lương thực và đánh mất thị phần toàn cầu vào tay Ấn Độ.
Tóm lược:
> Xuất khẩu gạo Pakistan giảm gần 50% trong nửa đầu FY26, mang tính hệ thống
> Trợ cấp DLTL làm méo mó thị trường, đẩy giá và loại nông dân khỏi chuỗi hưởng lợi
> Chi phí năng lượng, thuế và logistics cao là “kẻ giết” năng lực cạnh tranh
> Cơ chế trợ cấp khuyến khích chuyển lợi nhuận ra nước ngoài
> Ấn Độ vượt trội nhờ giảm chi phí sản xuất, không dựa vào trợ cấp xuất khẩu
> Cải cách cần tập trung vào chi phí, thuế và hỗ trợ năng suất cho nông dân
Xuất khẩu gạo của Pakistan không còn chỉ là chững lại mà đã sụp đổ. Trong nửa đầu năm tài khóa 2025 - 2026 (FY26), lượng gạo xuất khẩu sang tất cả các thị trường toàn cầu giảm gần 50%. Đây không phải là sự suy giảm mang tính chu kỳ, mà là thất bại mang tính hệ thống. Nếu xu hướng này tiếp diễn, gạo Basmati - mặt hàng nông sản mang chỉ dẫn địa lý (GI) mang tính biểu tượng của Pakistan - có nguy cơ chỉ còn là ký ức hoài niệm thay vì một ngành xuất khẩu khả thi.
Từ thập niên 1960, các nhà quản lý xuất khẩu của Pakistan đã dựa vào “liều thuốc kích thích” là các khoản hoàn thuế và trợ cấp để đẩy sản lượng, thay vì xây dựng năng lực cạnh tranh thực sự thông qua hiệu quả, gia tăng giá trị và đa dạng hóa sản phẩm nhằm hình thành văn hóa xuất khẩu bền vững.
Tuy nhiên, thay vì đối mặt với những nguyên nhân cấu trúc của sự suy giảm, chính phủ một lần nữa chọn giải pháp dễ làm nhưng kém hiệu quả nhất: trợ cấp xuất khẩu theo chương trình Hoàn thuế và lệ phí địa phương (DLTL). Chính sách này tạo ảo giác về hành động, nhưng thực tế lại làm sâu sắc thêm các méo mó, thưởng cho đầu cơ tích trữ, trừng phạt người tiêu dùng và đẩy nhanh việc Pakistan mất thị phần toàn cầu - đặc biệt vào tay Ấn Độ, đối thủ duy nhất trong phân khúc Basmati.
Trợ cấp đẩy giá, không đẩy xuất khẩu
DLTL được quảng bá như một công cụ phục hồi xuất khẩu, nhưng trên thực tế lại là khoản lợi nhuận hậu thu hoạch cho các nhà tích trữ. Việc thu mua lúa cho chu kỳ hiện tại đã cơ bản hoàn tất; nông dân đã bán sản phẩm từ nhiều tháng trước trong bối cảnh giá thấp và chi phí đầu vào tăng cao. Hiện nay, lượng lúa gạo nằm trong tay các nhà tích trữ, xay xát và trung gian lớn, được khóa trong kho và silo.
Bất kỳ ưu đãi nào ban hành ở giai đoạn này không thể đến tay nông dân. Thay vào đó, DLTL khuyến khích tích trữ nguồn cung để bán giá cao trên thị trường mở, đẩy giá gạo - bao gồm cả các loại khác - tăng mạnh, làm trầm trọng thêm lạm phát lương thực.
Hệ quả là người tiêu dùng Pakistan bị buộc phải trợ cấp cho các nhà xuất khẩu kém hiệu quả, những đơn vị chưa tạo được giá trị gia tăng từ phụ phẩm như rơm, trấu, cám hay gạo vỡ so với các đối thủ khu vực. Trong khi đó, nông dân - trụ cột của ngành - vẫn bị loại khỏi chuỗi hưởng lợi. Đây không phải là xúc tiến xuất khẩu, mà là phân phối địa tô và nuôi dưỡng nhóm tìm kiếm đặc quyền.
"Thuốc giảm đau cho căn bệnh giai đoạn cuối"
Ngành xuất khẩu gạo Pakistan đang mắc hàng loạt “bệnh mãn tính”: thuế khấu trừ bị tăng gấp đôi, chi phí năng lượng cao, tài chính đắt đỏ, vận chuyển nội địa tốn kém và chi phí đầu vào nông nghiệp leo thang. Đây là những yếu tố giết chết năng lực cạnh tranh, không phải các phiền toái nhỏ.
Thay vì xử lý tận gốc, chính phủ lại coi DLTL như “thuốc chữa bách bệnh”. Thực tế, đây chỉ là thuốc giảm đau, thậm chí còn khiến bệnh nặng hơn do bóp méo giá và trì hoãn cải cách. Một ngành suy giảm năng suất và thị phần không cần trợ cấp, mà cần điều chỉnh chi phí.
Vấn đề lợi nhuận chuyển ra nước ngoài
Một thực tế khó chịu khác là nhiều nhà xuất khẩu gạo Pakistan đã lập pháp nhân ở nước ngoài, sử dụng tín dụng tái cấp vốn xuất khẩu để chuyển dòng xuất khẩu qua UAE, Kenya, Madagascar và các nước châu Phi khác. Dưới cơ chế trợ cấp, hàng được xuất hóa đơn cho chính công ty ở nước ngoài, sau đó đổi vận đơn và hóa đơn cho người mua cuối cùng; giá khai báo bị nâng cao để tối đa hóa trợ cấp.
Hệ quả là các “ông lớn” hưởng lợi từ DLTL, còn doanh nghiệp nhỏ bị loại khỏi cuộc chơi. Người nhập khẩu không nhận được lợi ích giá thấp, nên Ấn Độ tiếp tục chiếm thị phần. Pakistan không cải thiện được năng lực cạnh tranh, trong khi gánh nặng tài khóa hoàn toàn do trong nước gánh chịu.
Ấn Độ - đối thủ không khoan nhượng
Trong khi Pakistan tranh luận về trợ cấp, Ấn Độ đang thực thi chính sách. Ấn Độ đã vượt Pakistan ở cả phân khúc gạo thường và Basmati cao cấp, kể cả tại các thị trường truyền thống như Anh, EU, Saudi Arabia, UAE và GCC. Chi phí thấp hơn, chính sách ổn định và lợi thế quy mô giúp Ấn Độ chiếm không gian kệ hàng từng thuộc về Pakistan.
Ấn Độ không dựa vào trợ cấp xuất khẩu; nước này trợ cấp nông nghiệp để giảm chi phí sản xuất, mở rộng diện tích và nâng năng suất. Pakistan, ngược lại, dựa vào DLTL vì không giải quyết được chi phí đầu vào tăng cao.
Chương trình cải cách thực sự
Nếu mục tiêu là phục hồi xuất khẩu một cách bền vững, lộ trình là rõ ràng:
1. Bãi bỏ thuế khấu trừ đối với xuất khẩu gạo để khôi phục thanh khoản.
2. Áp dụng lại cơ chế tự khai - tự quyết cho xuất khẩu.
3. Đánh thuế thu nhập, không đánh thuế doanh thu xuất khẩu.
4. Giảm giá năng lượng cho mọi nhà xuất khẩu về mức chuẩn khu vực.
5. Chuyển từ ưu đãi thiên về thương lái sang hỗ trợ năng suất cho nông dân.
Hiện nay, xuất khẩu gạo (khoảng 3 tỷ USD) bị đánh thuế nặng, trong khi giao dịch gạo nội địa (khoảng 9 tỷ USD) hầu như không bị đánh thuế. Đánh thuế tiêu dùng nội địa thay vì xuất khẩu sẽ giúp ổn định giá trong nước, hạn chế đầu cơ. Từ Akbari Mandi (Lahore) đến Peshawar, Rawalpindi, Faisalabad, Multan, Bahawalpur, Sukkur, Hyderabad và Karachi, hàng nghìn thương hiệu nội địa tồn tại nhưng đóng góp thuế từ thị trường này là không đáng kể so với xuất khẩu.
Một ngành đang được duy trì bằng máy thở không cần thêm trợ cấp. Nó cần phẫu thuật. Và càng trì hoãn, Pakistan càng tiến gần đến nguy cơ mất vĩnh viễn một trong những mặt hàng nông sản xuất khẩu giá trị nhất của mình.
NPK/ Vinagri News (Dawn)
No comments:
Post a Comment