VINAGRI News - Dù sản xuất gạo tại Tây Phi tăng đáng kể trong những năm gần đây, khu vực này vẫn phải phụ thuộc lớn vào nhập khẩu do chuỗi giá trị phân mảnh, thiếu liên kết và hạn chế về tài chính.
Tóm lược:
> Tây Phi sản xuất khoảng 17 triệu tấn gạo nhưng vẫn phụ thuộc lớn vào nhập khẩu
> Nhu cầu tăng mạnh do đô thị hóa và thay đổi thói quen tiêu dùng
> Chuỗi giá trị gạo phân mảnh, thiếu liên kết giữa các khâu
> Hạn chế về chế biến và tiêu chuẩn làm giảm sức cạnh tranh của gạo nội địa
> Tài chính là nút thắt lớn do cấu trúc vốn chưa phù hợp
> Đề xuất cơ chế tài chính 500 triệu USD nhằm tái cấu trúc toàn ngành
Gạo, loại ngũ cốc có sản lượng đứng thứ tư tại Tây Phi sau kê, cao lương và ngô, vẫn là lương thực thiết yếu gắn chặt với thói quen tiêu dùng trong khu vực.
“Chúng tôi đã trồng lúa tại Tây Phi hơn 3.000 năm. Nhiều người cho rằng gạo là sản phẩm của châu Á, nhưng điều đó không đúng. Đây là thực phẩm của châu Phi. Chúng tôi đã sản xuất gạo hàng thế kỷ dọc theo sông Niger. Nó là trung tâm của văn hóa chúng tôi. Chúng tôi sản xuất gạo, nhưng chưa xây dựng được một nền kinh tế gạo thực sự,” bà Natasha Kofoworola Quist, Giám đốc khu vực Tây Phi của Liên minh Cách mạng Xanh tại châu Phi cho biết.
Từ Guinea đến Mali và Niger, việc canh tác lúa thích nghi với nhiều hệ sinh thái khác nhau. Giữa các vùng đồng bằng ngập lũ, vùng trũng, rừng ngập mặn và sườn đồi, cây lúa phát triển trong điều kiện nước đa dạng nhờ các giống địa phương được chọn lọc và kinh nghiệm của nông dân.
Song song đó, gạo ngày càng giữ vai trò trung tâm trong khẩu phần tiêu dùng. Các loại gạo như gạo tấm, gạo trắng không basmati, gạo thơm cao cấp hay các giống gạo hương đã ngày càng phổ biến trên bàn ăn Tây Phi, được thúc đẩy bởi tăng trưởng dân số và quá trình đô thị hóa nhanh chóng.
“Gạo dễ bảo quản và dễ nấu. Sau khi nấu, có thể giữ trong một đến hai ngày mà không gây rủi ro lớn nếu bảo quản đúng cách, đặc biệt là trong tủ lạnh. Đó là lý do gạo thành công tại đô thị. Bạn có thể nấu gạo trong 10 - 15 phút, không như các loại ngũ cốc khác như kê hay fonio,” ông Patricio Mendez del Villar, chuyên gia phân tích tại Trung tâm Hợp tác Quốc tế về Nghiên cứu Nông nghiệp vì Phát triển nhận định.
Nhờ tính tiện lợi và giá cả phải chăng, gạo hiện xuất hiện thường xuyên trong các món ăn như thiéboudiène và cơm jollof. Tây Phi hiện là thị trường tiêu thụ gạo lớn nhất châu lục, với gần 20 triệu tấn mỗi năm. Tại Bờ Biển Ngà, mức tiêu thụ bình quân đạt 84 kg/người/năm, trong khi tại Burkina Faso vượt 60 kg và tại Ghana là 43 kg.
Để đáp ứng nhu cầu tăng mạnh, khu vực đã đẩy mạnh sản xuất. Các chính phủ triển khai nhiều chương trình tự chủ lương thực như phân phối giống cải tiến, trợ cấp phân bón, tăng giá thu mua đảm bảo và đầu tư vào hệ thống tưới tiêu.
“Gạo đóng vai trò trung tâm trong an ninh lương thực, thương mại và sinh kế nông thôn. Đây cũng là một trong số ít chuỗi giá trị nông nghiệp trong khu vực có động lực thương mại rõ rệt, với sản lượng tăng, đầu tư tư nhân gia tăng và tham vọng thương mại khu vực mạnh hơn,” ông Sunil Dahiya, chuyên gia cấp cao của AGRA cho biết.
Hiện Tây Phi sản xuất khoảng 17 triệu tấn gạo xay xát mỗi năm, chiếm khoảng 65% tổng sản lượng của châu Phi cận Sahara. Một số quốc gia ghi nhận tiến bộ rõ rệt. Tại Mali, sản xuất nội địa đáp ứng gần 80% nhu cầu, đạt 2,3 triệu tấn/năm, chủ yếu nhờ vùng Ségou. Nigeria đáp ứng hơn 65% nhu cầu, với sự tham gia ngày càng lớn của khu vực tư nhân trong chế biến; công suất xay xát tăng từ khoảng 350.000 tấn/năm năm 2015 lên hơn 3 triệu tấn năm 2021, số nhà máy tích hợp tăng từ khoảng 10 lên hơn 60. Từ năm 2023, nước này sở hữu nhà máy xay xát gạo lớn nhất châu Phi tại Lagos, với nhu cầu hơn 240.000 tấn lúa mỗi năm và khả năng sản xuất khoảng 2,5 triệu bao 50 kg/năm. Bờ Biển Ngà cũng nâng sản lượng từ khoảng 1,8 triệu tấn trong niên vụ 2015/2016 lên gần 2,3 triệu tấn trong niên vụ 2024/2025, trong đó gạo chiếm khoảng 60% tổng sản lượng ngũ cốc.
Tuy nhiên, bất chấp những tiến bộ này, chuỗi giá trị vẫn thiếu sự phối hợp. Nông dân, nhà chế biến, thương nhân và nhà hoạch định chính sách thường hoạt động rời rạc. Nhiều nhà máy nhỏ thiếu năng lực sấy, xay xát và phân loại đạt tiêu chuẩn bán lẻ hiện đại, làm giảm khả năng cạnh tranh của gạo nội địa so với hàng nhập khẩu. Ngược lại, các nhà máy hiện đại lại khó tiếp cận nguồn lúa chất lượng cao do thiếu liên kết hợp đồng với nông dân.
Sự thiếu kết nối này tạo ra bất ổn nguồn cung và làm chậm phát triển của một ngành vẫn còn nhiều tiềm năng đóng góp vào an ninh lương thực và dinh dưỡng.
Trước những thách thức đó, các bên liên quan kêu gọi cách tiếp cận tích hợp hơn, không chỉ tập trung tăng sản lượng mà còn phát triển toàn bộ chuỗi giá trị, từ đầu vào, tưới tiêu, chế biến, lưu trữ, logistics đến thông tin thị trường.
Một sáng kiến hỗ trợ định hướng này là Đài quan sát gạo của Cộng đồng Kinh tế các quốc gia Tây Phi, được thành lập năm 2021 nhằm hỗ trợ các chính phủ xây dựng kế hoạch đầu tư. Nền tảng này kết nối các bên liên quan ở cấp khu vực và quốc gia nhằm đồng bộ lợi ích và tăng cường phối hợp.
“Đài quan sát đóng vai trò trung tâm trong điều phối và phân tích. Tổ chức đã đầu tư nguồn lực để hiểu rõ hơn về kinh tế gạo, bao gồm hài hòa chính sách, hội nhập khu vực, điều kiện thương mại, động lực sản xuất, nhập khẩu, giá cả và xu hướng tiêu dùng,” ông Dahiya cho biết.
Tổ chức này đã tổ chức đại hội thường niên đầu tiên tại Abuja năm 2024 và hiện có kế hoạch chiến lược cùng lộ trình phát triển ngành. Đồng thời, tổ chức cũng được Ngân hàng Phát triển châu Phi lựa chọn làm đối tác kỹ thuật chính cho chương trình REWARD - AfricaRice nhằm tăng cường khả năng chống chịu khí hậu cho chuỗi giá trị gạo.
Vấn đề tài chính vẫn là một trở ngại lớn, tuy nhiên theo ông Dahiya, vấn đề không nằm ở thiếu vốn mà ở cấu trúc vốn chưa phù hợp.
“Vấn đề không phải là thiếu vốn, mà là vốn không phù hợp với thực tế thị trường nông nghiệp. Các nhà máy xay xát gạo không phải là lĩnh vực rủi ro cao, nhưng vẫn phải chịu lãi suất trên 30%, thời hạn vay ngắn và yêu cầu tài sản thế chấp nghiêm ngặt, khiến nhiều doanh nghiệp khả thi bị loại bỏ,” ông nói.
Do đó, các bên liên quan kêu gọi chuyển từ tài trợ rời rạc sang các nền tảng tài chính có cấu trúc phù hợp với chuỗi giá trị. Một trong những sáng kiến lớn nhất là cơ chế tài chính hỗn hợp trị giá 500 triệu USD dành cho ngành gạo Tây Phi.
Cơ chế này đang được AGRA xây dựng cùng các đối tác như Ngân hàng Thế giới, Ngân hàng Ecobank, Quỹ Bill & Melinda Gates và Cơ quan Phát triển Quốc tế Vương quốc Anh, với mục tiêu kết hợp vốn ưu đãi và vốn thương mại.
Mục tiêu là giải quyết nút thắt lớn nhất: khả năng tiếp cận tài chính phù hợp cho các tác nhân then chốt như đơn vị thu gom và nhà máy xay xát.
“Ý tưởng rất đơn giản: sử dụng vốn công và tài trợ để giảm rủi ro, qua đó thu hút lượng lớn vốn tư nhân. Trong những tháng tới, các đối tác sẽ hoàn thiện cấu trúc và huy động cam kết. Khi triển khai, cơ chế này có thể thay đổi toàn bộ hệ thống gạo, từ nhà máy đến nông dân,” ông Dahiya cho biết thêm.
NPK/ Vinagri News (Ecofin Agency)
No comments:
Post a Comment