VINAGRI News - Một nghiên cứu mới cảnh báo bệnh sọc nâu trên sắn (CBSD) - từng chỉ xuất hiện tại vùng ven biển Đông Phi - có thể lan rộng sang nhiều khu vực khác của châu Phi do biến đổi khí hậu. Sự mở rộng phạm vi của côn trùng môi giới truyền bệnh cùng việc thiếu hệ thống giống sạch bệnh có thể khiến căn bệnh nguy hiểm này đe dọa an ninh lương thực của lục địa.
Tóm lược:
> Bệnh sọc nâu trên sắn (CBSD) có thể mở rộng phạm vi sang 33,7% diện tích châu Phi do biến đổi khí hậu.
> Khoảng 54,6% diện tích lục địa hiện phù hợp cho trồng sắn, chủ yếu tại châu Phi hạ Sahara.
> Bệnh gây hoại tử rễ sắn, làm sản phẩm thu hoạch không thể tiêu thụ.
> Các khu vực nguy cơ cao gồm Tanzania, Uganda, đông nam Congo, Malawi, Rwanda, Burundi, Angola và bắc Zambia.
> Tây Phi chưa ghi nhận bệnh, nhưng điều kiện môi trường có thể cho phép bệnh lan sang Bờ Biển Ngà, Ghana và Nigeria trong tương lai.
> Nguyên nhân chính: biến đổi khí hậu, bọ phấn trắng mở rộng phạm vi và vật liệu trồng nhiễm bệnh.
> Giải pháp: giống kháng bệnh, hệ thống phân phối hom sạch bệnh và quản lý thị trường giống không chính thức.
Virus gây bệnh sọc nâu trên sắn có nguy cơ lan rộng khắp châu Phi do biến đổi khí hậu
Bệnh sọc nâu trên sắn (Cassava brown streak disease - CBSD), một bệnh virus trước đây chủ yếu giới hạn tại các vùng ven biển Đông Phi, có thể lan nhanh về phía tây và mở rộng phạm vi khí hậu phù hợp trên khoảng 33,7% diện tích châu Phi, theo cảnh báo của các nhà khoa học trong nghiên cứu công bố ngày 16/1/2026 trên tạp chí East African Journal of Science, Technology and Innovation.
Nghiên cứu có tiêu đề “Dự báo các khu vực sinh thái phù hợp hiện tại và trong tương lai đối với cây sắn và bệnh sọc nâu trên sắn tại châu Phi”, được thực hiện bởi nhóm nhà khoa học, trong đó có các nhà nghiên cứu liên kết với Đại học Stellenbosch (Nam Phi).
Nhóm nghiên cứu đã lập bản đồ các khu vực hiện tại và trong tương lai nơi canh tác sắn và bệnh CBSD có thể cùng tồn tại, sử dụng các mô hình phân bố loài.
Các công cụ thống kê này dựa trên dữ liệu môi trường - bao gồm nhiệt độ, lượng mưa và độ cao - để dự đoán nơi các loài có thể xuất hiện hoặc mở rộng phạm vi theo thời gian.
Kết quả cho thấy khoảng 54,6% diện tích châu Phi, tương đương 16,2 triệu km², hiện có điều kiện phù hợp để trồng sắn. Phần lớn các khu vực này nằm trong vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới của châu Phi hạ Sahara.
Trong khi đó, các nhà nghiên cứu ước tính khoảng 10,2 triệu km², tương đương 33,7% diện tích lục địa, có điều kiện thuận lợi cho bệnh sọc nâu trên sắn, vốn được xem là bệnh virus gây thiệt hại nghiêm trọng nhất đối với cây sắn.
CBSD gây hoại tử ở củ (rễ) sắn - phần ăn được của cây - khiến sản phẩm thu hoạch không còn phù hợp để tiêu thụ. Các “điểm nóng” lịch sử của bệnh hiện chủ yếu nằm dọc bờ biển Tanzania và Mozambique.
Theo các dự báo trong nghiên cứu, những khu vực có nguy cơ cao trong tương lai bao gồm bờ biển phía đông Tanzania và vùng hồ lớn tại Tanzania, Uganda và khu vực đông nam Cộng hòa Dân chủ Congo.
Ngoài ra, Malawi, Rwanda, Burundi và Angola - nơi đã ghi nhận các đợt bùng phát dịch - cũng nằm trong nhóm quốc gia rủi ro cao, cùng với miền bắc Zambia.
Hiện nay, Tây Phi chưa ghi nhận sự xuất hiện của bệnh CBSD. Tuy nhiên, các mô hình phân bố loài đã xác định các điều kiện môi trường có thể cho phép bệnh lan sang khu vực này trong những thập kỷ tới, đặc biệt tại Bờ Biển Ngà, Ghana và Nigeria.
Các nhà khoa học cho rằng biến đổi khí hậu là động lực chính thúc đẩy sự mở rộng dự báo của bệnh. Điều kiện ấm hơn và ẩm hơn, cùng với sự thay đổi trong mô hình lượng mưa, đang giúp bọ phấn trắng (Bemisia tabaci) - loài côn trùng truyền virus - mở rộng phạm vi vượt quá giới hạn độ cao khoảng 1.000 mét, vốn trước đây được xem là không thuận lợi cho sự tồn tại của chúng.
Một số nghiên cứu khoa học cũng cho thấy loài bọ phấn trắng đang dần thích nghi với điều kiện khí hậu đặc trưng của các vùng trồng sắn tại khu vực Hồ Lớn châu Phi.
Bên cạnh đó, nguồn vật liệu trồng bị nhiễm bệnh cũng là một yếu tố quan trọng khiến CBSD lan rộng trên khắp lục địa. Tại nhiều khu vực châu Phi hạ Sahara, hệ thống cung cấp hom sắn sạch bệnh được chứng nhận vẫn còn rất hiếm.
Điều này trái ngược với các quốc gia sản xuất sắn lớn ở châu Á như Thái Lan - nước xuất khẩu sản phẩm sắn lớn nhất thế giới - nơi vật liệu trồng sạch bệnh được phân phối thông qua các hệ thống có tổ chức và được nhà nước giám sát.
Trong khi đó, nhiều giống sắn năng suất cao được phát triển để kháng bệnh khảm sắn (CMD) lại rất dễ bị tổn thương trước bệnh sọc nâu trên sắn, tạo nên một nguồn cây ký chủ dễ nhiễm bệnh rất lớn.
Khả năng chịu hạn và chịu nhiệt tốt khiến sắn trở thành cây trồng quan trọng trong cuộc chiến chống mất an ninh lương thực tại châu Phi, đặc biệt trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng gia tăng. Tuy nhiên, nghiên cứu cảnh báo rằng việc kiểm soát CBSD sẽ đòi hỏi các hành động phối hợp ở quy mô lớn.
Theo các nhà nghiên cứu, những giải pháp khả thi nhất bao gồm: lai tạo các giống sắn kháng virus, xây dựng hệ thống phân phối vật liệu trồng sạch bệnh được chứng nhận, và tăng cường quản lý các thị trường giống và hom sắn không chính thức.
Nếu không có các biện pháp này, căn bệnh - đôi khi được gọi là “Ebola của cây sắn” - có thể lan rộng vượt xa phạm vi hiện tại.
NPK/ Vinagri News (Ecofin Agency)
No comments:
Post a Comment